ياكوب ادوارد پولاك ( مترجم : كيكاووس جهان دارى )
67
سفرنامه پولاك ( ايران و ايرانيان ) ( فارسى )
بازارچههاى موقتى درهم كوفته مىشود و مىريزد ، اما بندرت اين اتفاق به قيمت جان كسى تمام مىشود . حمام كه به آن گرمابه هم مىگويند به تعداد زياد وجود دارد كه يا خصوصى است يا عمومى و يا خصوصى - عمومى . منظور از حمامهاى خصوصى - عمومى آن است كه اصولا آنها براى مصارف خصوصى بنا شدهاند اما در بعضى از ساعات معين در ازاى پرداخت پول مىتوانند مورد استفادهء عامه هم قرار گيرند ، حمامهاى تهران از نظر جلال و شكوه سنگ مرمرها و ستونها و همچنين از نظر جادارى و وسعت از گرمابههاى اصفهان عقبتر است . اين حمامها ، كه نيمى از آنها در زير زمين قرار دارد ، از نظر نماى خارج با نقاشيهاى بد بازارى تزئين شده است كه معمولا تصوير غولها و كشتىگيران ، يا صحنههاى نبرد رستم را مجسم مىسازد ؛ ديگر از لحاظ برجى از پهن ، كه بر روى هم انباشته شده است و سوخت حمام مىباشد ، از ساير بناها مشخص مىشود . بناهاى عمومى قابل ديدن ، در تهران تقريبا هيچ يافته نمىشود ؛ مساجد ، و مدارس اندك موجود در آن ، به هيچ وجه قابل قياس با مساجد و مدارس اصفهان نيست . جالب توجهترين آنها مسجد شاه است كه باعث و بانى آن فتحعلى شاه بوده است . اين مسجد داراى گنبدى است كه آن را آب طلا دادهاند ، از آن گذشته ، مدرسهء امير . تنها ، كاشيهائى كه با آنها روى گنبدها و ديوارهاى داخلى مدرسهها ، مساجد و قصرهاى سلطنتى را پوشاندهاند شايستهء اعتناست . با نصب و تركيب هنرمندانهء اين كاشيها كارى مىكنند كه دورتادور عمارت نقشهائى ايجاد شود كه در آنها صحنههاى شكار ، اشكال حيوانات و غيره مجسم گردد ، آن هم به صورتى كه از نظر زيبائى طرح و همچنين لعاب و رنگ نظير ندارد . شاهكارهائى از كاشى را در اصفهان مىتوان ديد ؛ بخصوص آبى روشن آن باشكوه است . حتى دربارهء يكى از اين كاشيهاى مسجد جامع اصفهان چنين مىگويند كه تا مدتها ترديد داشتند آيا از يك قطعه فيروزه ساخته شده يا خشتى است كه به روى آن لعاب دادهاند . در حفريات رى نيز قطعات شكستهء كاشى از اين نوع بدست آمده است . يكى از تزئينات ديگر بناهاى عمومى صفحههائى از مرمر سفيد است كه در بسيارى از مواضع ايران يافت مىشود . بهترين آنها در درجهء اول در يزد و در مراحل بعد در مراغه نزديك تبريز و قم بدست مىآيد . هرگاه در نظر بگيريم كه تختهسنگهاى فوق العاده بزرگ را بايد اغلب به كمك دستهاى آدمى در راههاى ناهموار جابجا كرد آنگاه از ميزان قدرت و سطوت استبداد ، يا نيروى فداكارى و ايمان رعايا در شگفت مىشويم . تعداد تكايا كه عبارتند از فضاهائى كوچك ، چهارگوش و با ديوارهاى آجرى به نحوى چشمگير زياد است . در وسط تكيه صفهاى ساختهاند به ارتفاع چهارپا . در تكيهها در ماه محرم تعزيه برگذار مىشود و اين تعزيه يادآور نبرد دلخراش كربلاست كه در آن پيروان حضرت على ( ع ) تقريبا همه به دست هواداران يزيد قلع و قمع شدهاند . بر تعداد تكايا در اثر موقوفات و اعانههاى